Zachowek — komu się należy i jak policzyć kwotę

Zachowek jest odpowiedzią prawa na sytuację, w której spadkodawca rozporządził majątkiem tak, że najbliższa rodzina nie otrzymała nic — testamentem albo darowiznami jeszcze za życia.

Komu przysługuje

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnieni do zachowku są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Krąg ten jest zamknięty — rodzeństwo, wnuki przy żyjących dzieciach spadkodawcy czy konkubent zachowku nie dostaną.

Uprawnienie przysługuje temu, kto byłby spadkobiercą ustawowym. Kolejność dziedziczenia ustawowego ma więc znaczenie: przy żyjących dzieciach spadkodawcy jego rodzice nie należą do kręgu uprawnionych.

Ile wynosi

Zachowek to połowa wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni — wynosi dwie trzecie tego udziału (art. 991 § 1 k.c.).

Uproszczony przykład. Spadkodawca miał dwoje dzieci i cały majątek zapisał jednemu z nich. Udział ustawowy pominiętego dziecka to 1/2 spadku. Zachowek wynosi połowę tego udziału, czyli 1/4 wartości. Gdyby to dziecko było małoletnie — 2/3 z 1/2, czyli 1/3 wartości.

Od czego liczy się podstawę

To najczęstsze źródło nieporozumień. Podstawą nie jest to, co zostało w chwili śmierci, ale substrat zachowku: czysta wartość spadku powiększona o wartość darowizn i zapisów windykacyjnych podlegających doliczeniu. Dzięki temu rozdanie majątku za życia nie pozwala obejść zachowku.

Nie dolicza się przy tym m.in. drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach oraz — przy obliczaniu zachowku dla zstępnych — darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Na należny zachowek zalicza się to, co uprawniony już otrzymał: zapis, darowiznę od spadkodawcy, a w przypadku zstępnych także koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego w zakresie przekraczającym przeciętną miarę.

Wartość liczy się według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku — dlatego mieszkanie darowane dwadzieścia lat temu wchodzi do rachunku w dzisiejszej cenie.

Kto płaci

Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy zapis windykacyjny lub darowiznę doliczoną do spadku — w granicach określonych w Kodeksie cywilnym.

Termin: pięć lat i łatwo go przegapić

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). W sprawach, gdzie majątek rozdano darowiznami bez testamentu, termin liczy się od otwarcia spadku. Po upływie tego czasu druga strona podniesie zarzut przedawnienia i sprawa jest zwykle skończona, niezależnie od tego, jak słuszne jest roszczenie.

Kiedy zachowku nie będzie

Zachowek nie należy się osobie wydziedziczonej — ale wydziedziczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy spadkodawca dokonał go w testamencie i wskazał jedną z ustawowych przyczyn (art. 1008 k.c.). Samo pominięcie w testamencie wydziedziczeniem nie jest. Zachowku nie dostanie też osoba uznana za niegodną dziedziczenia oraz ta, która odrzuciła spadek albo zrzekła się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą.

Ten tekst ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej. Obliczenie zachowku wymaga ustalenia składu majątku, darowizn i ich wartości — to praca na dokumentach. Skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym, zwłaszcza jeśli zbliża się termin przedawnienia.